Co to jest pomoc rozwojowa

Pierwsze kontakty (1989-1994)

Dla powstających masowo organizacji pozarządowych pierwsze lata III Rzeczypospolitej to okres szerokiego czerpania z pomocy i doświadczeń partnerów z Zachodu. Do Polski przyjeżdżają przedstawiciele organizacji pozarządowych i związków zawodowych. Powstaje wiele nowych organizacji, odbudowują się zerwane przez półwiecze kontakty organizacji nawiązujących do przedwojennych tradycji (ZHR, YMCA).

Pionierskie działania na Wschodzie inicjowane są przez instytucje funkcjonujące wcześniej w konspiracji oraz półjawnie (Solidarność Polsko-Czesko-Słowacka, Karta, Komitet Helsiński, Towarzystwo Pomost), które legalizują swoją działalność jako stowarzyszenia lub fundacje. Aktywny jest Obywatelski Klub Parlamentarny, Niezależne Zrzeszenie Studentów, Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej nawiązujący kontakty ze skautingiem na Ukrainie i Łotwie. Warto pamiętać, iż korzeni aktywności i motywów działań III sektora poza granicami kraju szukać trzeba między innymi w tradycji ruchu społecznego jakim była NSZZ "Solidarność" w latach 80. Deklaracją ideową tamtego czasu było uchwalone jesienią 1981 roku przez I Zjazd "Posłanie do ludzi pracy Europy Wschodniej".

Jednak dla Polski i dla polskich organizacji pozarządowych okres ten to przede wszystkim próba rozliczenia z historią - publicznego mówienia o miejscu mniejszości narodowych w Rzeczypospolitej oraz budowanie pozytywnego stosunku do mniejszości w Polsce, które było świadomym krokiem na drodze do odbudowania kontaktów ze społeczeństwami państw sąsiednich. Wiele ówczesnych inicjatyw służących spotkaniu z Ukraińcami, Białorusinami, Czechami i Słowakami podejmowanych było na nieostrej jeszcze wówczas granicy pomiędzy organizacjami opozycji demokratycznej lat 80. i krystalizującym się III sektorem.

Od 1989 roku aktywną role odgrywa Fundacja im. Stefana Batorego, która poprzez Forum Europy Środkowo-Wschodniej inicjuje wiele działań adresowanych do elit społeczeństw Europy Środkowo-Wschodniej. Forum przygotowuje pierwsze wizyty w Polsce między innymi: Vytautasa Landsbergisa, Vaclava Havla, Wiaczesława Czornowiła. W 1991 roku Fundacja inicjuje program Wschód-Wschód, za pośrednictwem którego wspiera rozwój kontaktów między krajami Europy Środkowo-Wschodniej.

Od 1990 roku ogromne znaczenie w budowaniu podłoża dla współpracy sąsiedzkiej odegrały Fundacja Pogranicze z Sejn oraz lubelski Teatr NN, które poprzez spotkania ludzi pogranicza ("spotkania kultur", wystawy artystów z krajów sąsiedzkich, sesje poświęcone Bruno Schulzowi i innym postaciom wspólnej historii, budowały kulturę wzajemnego szacunku i zrozumienia).

Pierwsze lata III Rzeczypospolitej to jednocześnie okres odkrycia i dużego zaangażowania w pomoc Polakom żyjącym poza granicami Kraju, przede wszystkim na Wschodzie. Zbudowane na gruzach kontrolowanej przez państwo "Polonii" Stowarzyszenie Wspólnota Polska i wiele lokalnych organizacji nawiązujących do tradycji kresów dawnej RP odnajduje środowiska polskie, nawiązuje z nimi kontakty, wspiera w odbudowaniu polskiej tożsamości narodowej, oświaty, kultury.

Przecieranie szlaków (1995-1999)

Na przełomie lat 1993/94 zmieniają się najważniejsi aktorzy i formy podejmowanych działań. Krystalizuje się podział na partie polityczne i organizacje pozarządowe. Realizowane programy nie mają już charakteru jednorazowych spotkań czy dialogu między kulturami, ale są to zaplanowane działania mające służyć rozwiązywaniu konkretnych problemów. W tym okresie krystalizuje się grupa organizacji, która świadomie podejmuje wysiłek pracy poza granicami kraju. Wśród nich należy wymienić:

• Helsinską Fundacje Praw Człowieka, która szybko uzyskuje status najważniejszego centrum szkoleniowego w dziedzinie praw człowieka w Europie Centralnej i Wschodniej;
• zainicjowaną przez Irenę Lasotę warszawską Fundację IDEE (zamknietą jesienią 2002 r.), która dzięki obejmującej cały region sieci Centrów Pluralizmu oraz ukazującego się od 1992 roku "Newslettera" walnie przyczyniła się do nawiązania kontaktów przez organizacje z Europy Wschodniej, Południowej, Kaukazu i Azji Centralnej;
• Fundację Edukacja dla Demokracji, która w Europie Wschodniej i Azji Centralnej systematycznie budowała sieć lokalnych zespołów trenerskich, wspierających społeczności lokalne w działaniach na rzecz budowy społeczeństwa obywatelskiego poprzez edukację obywatelską;
• Fundację Solidarności Polsko-Czesko-Słowackiej, która poprzez staże przybliżyła dokonania Polski i polskich organizacji pozarządowych setkom lokalnych działaczy organizacji pozarządowych, drukarzy i wydawców niezależnej prasy, dziennikarzy;
• poprzez Forum Europy Środkowo-Wschodniej oraz program Wschód-Wschód Fundacja im. Stefana Batorego stała się (obok National Endowment for Democracy, Polsko-Niemieckiej Współpracy Młodzieży oraz programów PHARE) najważniejszym sponsorem działań polskich organizacji pozarządowych poza granicami kraju;
• oddziaływującą na elity gospodarcze i polityczne Fundację Instytut Studiów Wschodnich, która organizuje liczące się w świecie biznesu i polityki Forum Ekonomiczne w Krynicy oraz Centrum Analiz Społeczno Ekonomicznych CASE, która poprzez działalność ekspercką wspiera przemiany gospodarcze, społeczne i polityczne w krajach byłego bloku wschodniego.

Obok wymienionych powyżej organizacji ważną rolę, szczególnie w dialogu polsko-niemieckim odgrywają powołane głównie dzięki umowie o polsko-niemieckiej współpracy młodzieży Domy Spotkań. Większość domów zaangażowana jest przede wszystkim w wymianę polsko-niemiecką, ale Fundacja Nowy Staw prowadząca dom pod Lublinem oraz Dom Pojednania i Spotkań im. Św. Maksymiliana Kolbego w Gdańsku od momentu swego powstania czynnie zaangażowały się w programy adresowane do partnerów na Ukrainie i Białorusi.

Szczególne miejsce w historii polskich organizacji pozarządowych odgrywała w tym czasie działająca od 1991 roku Polska Fundacja im. Roberta Schumana, która postawiła sobie za cel przygotowanie Polski i Polaków do świadomego członkostwa w Unii Europejskiej.

Od połowy lat 90. w działania na Wschodzie czynnie angażuje się coraz więcej organizacji pracujących dotychczas głównie na terenie Polski. Warto tu wymienić Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej z jej kilkunastoma oddziałami w całej Polsce, Fundację Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, Fundację Wspomagania Wsi, Polską Akcję Humanitarną, Instytut Spraw Publicznych czy Fundację Inicjatyw Społeczno-Ekonomicznych.

W drugiej połowie lat 90. wyraźnie widać, że podstawowym kierunkiem działania polskich organizacji pozarządowych jest Ukraina. Również trudna sytuacja na Białorusi i usunięcie Fundacji Sorosa z tego kraju, mobilizuje polskie organizacje pozarządowe do aktywnego wspierania opozycji demokratycznej w tym kraju. Jednocześnie zauważalne jest przesunięcie działań części polskich NGOs z najbliższego regionu dalej, na wschód i na południe. Coraz większe jest zaangażowanie na Bałkanach, najbardziej doświadczone organizacje podejmuję wieloletnie programy na Kaukazie, w Azji Centralnej, Rosji i Mongolii.

Sąsiedzkie partnerstwo (od 1999)

Przełom wieków to okres, kiedy następuje gwałtowne ożywienie zagranicznej działalności polskich organizacji pozarządowych. Szlaki na Wschód przetarte przez organizacje - pionierów lat 90tych stały się dostępne dla znacznej części polskich NGO's. Programy zagraniczne realizuje już nie kilkanaście czy kilkadziesiąt, ale setki organizacji - zarówno tych ogólnopolskich, jak i niewielkich inicjatyw lokalnych. W oparciu o informacje Banku Danych o Organizacjach Pozarządowych można oszacować, iż spośród 2500 dużych organizacji pozarządowych ok. 550 zaangażowanych jest we współpracę międzynarodową. Dla 90 organizacji działalność międzynarodowa stanowi priorytet.

Prowadzenie działań przez organizacje umożliwia poszerzenie się grupy sponsorów. Obok sponsorów lokalnych i dużych fundacji europejskich i amerykańskich w latach 1998-1999 do niemal samotnej dotąd Fundacji Batorego dołączają kolejno: powołana przez władze RP Polska Fundacja Transformacji Rynkowej "Wiedzieć Jak", międzyrządowa Inicjatywa Współpracy Polsko-Amerykańsko-Ukraińskiej (PAUCI), oraz RITA - program Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności administrowany przez Fundację Edukacja dla Demokracji.

Konferencja "NATO, Unia Europejska, Europa Środkowa i Wschodnia. Organizacje pozarządowe w polskiej polityce zagranicznej" zorganizowana przez Fundację im. Stefana Batorego we współpracy z MSZ w grudniu 1999 r. w Falentach dała początek spotkaniom grupy polskich organizacji pozarządowych zajmujących się współpracą międzynarodową. Spotkania przedstawicieli organizacji ułatwiły wymianę informacji, wypracowywanie wspólnych standardów działania (Dobra praktyka w pracy polskich organizacji pozarządowych zagranicą), stworzenie w ramach portalu pozarządowego działu www.go2east.ngo.pl prezentującego osiągnięcia polskich organizacji pozarządowych w regionie oraz pozwoliły na skuteczniejsze nawiązywanie współpracy z partnerami z innych sektorów.

KRZYSZTOF STANOWSKI

Źródło: dysk wydany z okazji XIII Forum Ekonomicznego w Krynicy (wrzesień 2003) dzięki wsparciu Programu Przemiany w Regionie RITA, 2003